Indianie Anasazi - wielcy architekci, kanibale, czy zwykli rolnicy i garncarze?

       Na początku był Stwórca, Tewa, który panował nad przestrzenią i czasem a jego mocą było Słońce. On to stworzył gwiazdy i planety, a także wszelkie stworzenia. Jednak istoty te walczyły między sobą i  nie potrafiły zrozumieć znaczenia życia danego im przez Stwórcę, więc posłał im na pomoc  Kobietę (Babcię) - Pająka, która wyprowadziła je do nowego świata, bliżej powierzchni Ziemi, gdzie mogli żyć jak chcieli. Tam zauważyli, że ich ciała przybrały kształty niedźwiedzia, wilka, królika i innych zwierząt, ale dalej walczyli między sobą i zabijali się wzajemnie, dalej nie zrozumieli sensu i znaczenia życia. Więc Tawa posłał znowu Babcię-Pająka, która wyprowadziła ich do trzeciego świata, bardzo blisko powierzchni Ziemi. Ale i tu większość ludzi zaczęła robić złe rzeczy i tylko niektórzy żyli dalej tak, jak ich nauczyła Babcia-Pająk. Widząc to Tewa, posłał znowu Babcię-Pająka, aby poprowadziła tych dobrych ludzi, którzy rozumieli sens i znaczenie życia, do małego otworu u szczytu trzeciego świata i poprzez dziurę zwaną sipapu wyprowadziła ich na powierzchnie Ziemi, do czwartego świata. Tu Ptak Przedrzeźniacz  siadł obok Babci-Pająka i podzielił ludzi na Hopi, Zuni, Pima, Białych Ludzi i inne plemiona i narody wysyłając ich w różnych kierunkach świata, który  stworzył dla nich Tewa.

Taka jest opowieść Indian Hopi, współczesnych potomków tradycji Anasazi, o pojawieniu się ludzi. Plemiona Hopi, Zuni, Pima, Papago to żyjący dzisiaj potomkowie wielkich prekolumbijskich tradycji kulturowych południowego zachodu Ameryki Północnej. Należały do nich głównie tradycje: Anasazi, Hohokam, Mogollon, a także mniejsze: Patayan (Hakataya) i Fremont. Rozwijały się one na terenie dzisiejszych stanów Colorado, Utah, Nowy Meksyk i Arizona (tzw. Four Corners) w USA, a na południu wkraczały do meksykańskich stanów Sonora oraz Chihuahua. Jest to teren o bardzo suchym klimacie, miejscami ma charakter półpustynny lub pustynny, stąd wielce zastanawiający jest fakt, że ludy tam żyjące zdołały wytworzyć tak wysoko rozwinięte społeczności, których niemym świadkiem pozostają do dziś wielkie puebla (pueblo w języku hiszpańskim oznacza wioskę), niczym średniowieczne zamki wznoszące się w niedostępnych miejscach.

Dzięki jednak takiemu klimatowi zdołało się zachować wiele artefaktów wykonanych z substancji organicznych, jak np. wyplatane z włókien i pędów roślinnych kosze i sandały, ale także belki drewniane stanowiące konstrukcję chat, bardzo pomocne przy datowaniu dendrochronologicznym.

 

Architekci i budowniczowie

            Indianie Anasazi początkowo mieszkali w ziemiankach i półziemiankach - był to tzw. okres Wyplataczy Koszyków, który trwał od przełomu er do końca VII wieku n.e. Wewnątrz takich chat znajdowało się palenisko, jamy zasobowe oraz często tzw. sipapu - otwór w podłodze, który zgodnie z wierzeniami współczesnych Indian Pueblo jest mistycznym miejscem, z którego wydostali się ich przodkowie z podziemnego świata do tego, który istnieje obecnie.

Pod koniec okresu Wyplataczy Koszyków oraz w następującym bezpośrednio po nim okresie Pueblo, Anasazi wznosili już wielkie miasta - puebla, budowane z drewna, cegły suszonej i kamienia. Oprócz domostw znajdowały się tam także naziemne pomieszczenia magazynowe, natomiast wewnątrz łuku zakreślonego przez budynki znajdował się plac, z jamami zasobowymi oraz ceremonialnymi kivami. Kiva to rodzaj pomieszczenia kultowo - ceremonialnego, który funkcjonował już w okresie Wyplataczy Koszyków.

Kiva prawdopodobnie ewoluowała z dawnych mieszkalnych ziemianek; służyła jako miejsca spotkań męskich członków rodziny lub klanu. Cały czas wznoszono je na planie kolistym, zasadniczo w całości skryte pod powierzchnią ziemi. Do środka wchodzono podobnie jak w zwykłych domostwach przez dach lub też z boku. Dachy zbudowane były z drewnianych belek, z tym że w okresie Pueblo dach były podtrzymywany przez kamienne podpory, które zastąpiły wcześniejsze drewniane słupy. Ściany wewnątrz  były pokryte rysunkami i malowidłami, najczęściej w kolorach czarnym i białym  przedstawiające znaki geometryczne, postacie ludzi i zwierząt oraz różne symbole, najprawdopodobniej o znaczeniu magicznym i religijnym. Większe kivy, służyły zdaniem niektórych badaczy, za miejsce ceremonii dla całej społeczności, natomiast mniejsze kivy to miejsca spotkań religijnych danego klanu lub rodziny.

a)

 

b)

a), b) Puebla w Mesa Verde.

            Puebla to często kilkupiętrowe konstrukcje, z tym że najniższe piętra przeznaczone były na magazyny, natomiast wyższe funkcjonowały jako mieszkania poszczególnych rodzin. Dachy pomieszczeń niższych poziomów tworzyły taras dla cofniętych nieco wyższych pięter. Ściany niższych pięter były grubsze niż ściany z wyższych poziomów, natomiast dachy zbudowane były z drewnianych belek, stanowiąc solidna podłogę dla wyższych pięter - można to przyrównać do dzisiejszych bloków mieszkalnych. Na wyższe poziomy można się było dostać tylko po drabinach. Spełniało to pewne walory obronne, ponieważ w razie zagrożenia wciągano drabiny, mogąc się skutecznie bronić (zresztą wiele osób twierdzi, że widoczne z daleka puebla skalne przywodzą im na myśl średniowieczne obronne zamki z Europy). Komunikacja pomiędzy poszczególnymi domostwami odbywała się po dachach.  Najniższe piętra miały mniej otworów okiennych lub też nie miały ich wcale, natomiast wyżej więcej było okien i drzwi, często w kształcie wydłużonego trapezu lub kształtem przypominające dziurkę od klucza. Na dziedzińcu  lub na wyższych piętrach puebli znajdowały się także ceremonialne kivy zróżnicowane pod względem wielkości.

            Stopniowo puebla zaczęto wznosić w miejscach trudno dostępnych, np. na zboczach stromych gór. Prawdopodobnie chodziło o naturalne warunki obronne domostw, ale także magazynów z zapasami żywności, cennej i wyprodukowanej wielkim nakładem pracy, w tak trudnym przecież rolniczo terenie. Istnieje kilka teorii mówiących o zagrożeniach ze strony biedniejszych grup ludzkich z tego obszaru, albo też przed najazdami koczowniczych Apaczów i Nawahów.

            W niektórych rejonach, jak Canyon De Chelly (Arizona), Mesa Verde (Colorado) czy  Chaco Canyon (Nowy Meksyk) budowano wielkie skalne miasta i szereg mniejszych osad w ich pobliżu połączonych systemem dróg. Bodaj najsłynniejszym regionem,  w którym budowano puebla Anasazi jest Chaco Canyon w stanie Nowy Meksyk. W kanionie tym pozostały ruiny  około 300 małych osad i 12 wielkich puebli rozmieszczonych na długości około piętnastu kilometrów. Ten teren podobnie jak Mesa Verde i wiele innych stanowisk z południowego zachodu USA, są obecnie miejscami prawnie chronionymi, jako rezerwaty  i parki narodowe.

Poszczególne osiedla w Chaco Canyon były połączone drogami, które wychodziły także poza jego obręb na odległość do 100 kilometrów. Największym pueblem w kanionie jest Pueblo Bonito. Jest ono uformowane w kształcie ogromnej litery D i położone pod wielkim skalnym urwiskiem. Datowanie belek drewnianych pozwala umieścić początek budowy tego miejsca na rok 919 natomiast ukończono je w roku 1085. Miało ono wtedy największą powierzchnię - ponad 1 hektar i około 1200 mieszkańców. Liczbę czworobocznych pomieszczeń mieszkalnych szacuje się na blisko 800; wśród nich i na dziedzińcu znajdowały się liczne kivy, w tym jedna wielka kiva na placu skierowanym ku rzece. Do miasta wchodziło się po drabinach przerzuconych przez mury. Niektórzy archeolodzy utrzymują, że Chaco Canyon, a zwłaszcza Pueblo Bonito mogło być centrum kultu, ale także ważnym ośrodkiem handlu towarami luksusowymi, np. turkusami. Inni twierdzą, że skalne miasta w Chaco Canyon rozwinęły się pod wpływem kontaktów z Mezoameryką, a zwłaszcza z kupcami meksykańskimi, tzw. pochteca.

Z drugiej strony nie znaleziono cmentarzyska w Pueblo Bonito, ani w jego pobliżu, a wiadomo, że ludność Anasazi nie stosowała obrządku pogrzebowego nieuchwytnego metodami archeologicznymi, więc może miejsce to służyło tylko do zgromadzeń, uroczystości religijnych lub może stanowiło jakąś formę refugium dla ludności zamieszkującej mniejsze osady. Jednak wszystko są to hipotezy nie poparte przekonującymi dowodami i dzisiaj fenomen Chaco dalej zastanawia i pobudza wyobraźnię wielu ludzi, nie tylko naukowców badających starożytne kultury.

Plan Puebla Bonito w Chaco Canyon.

 

Ludożercy

            Niezmiernie dziwnym wydaje się fakt, że tak wysoko rozwinięta społeczność mogła dopuszczać się okrutnych i odrażających z naszego punktu widzenia praktyk kanibalistycznych. Ślady takich zachowań Indian Anasazi, znaleziono na wielu stanowiskach z Południowego Zachodu, m.in. z obszaru Mancos Canyon w Colorado. Znaleziono tam liczne porozrzucane i niekompletne szkielety, często noszące ślady nacinania lub nadpalenia. Anasazi grzebali swoich zmarłych w obrządku szkieletowym, wyposażając w dary grobowe, jak np. ceramikę, ozdoby, broń. Dlaczego więc niektórych osobników potraktowano w sposób "szczególny" po prostu ich zjadając? Istnieje wiele teorii na ten temat, ale niezwykle trudno jest powiedzieć jedynie na podstawie milczących znalezisk archeologicznych czy do zjedzenia współplemieńca lub wroga popychały Indian wierzenia religijne, rytuały, głód a może po prostu chęć "zasmakowania" ludzkiego mięsa? Faktycznie mówi się o wielkiej suszy na omawianym obszarze w drugiej połowie wieku XIII, kiedy to Anasazi wznosili wiele skalnych miast, dla ochrony siebie i swoich zbiorów, ale brak przekazów pisanych uniemożliwia stwierdzenia czy było to powodem kanibalizmu wśród Indian Anasazi.

            W każdym bądź razie nie zadowalano się tylko mięsem, ale jak wskazują specyficzne ślady nacinania na kościach i ich rozbijania, dobierano się także do pożywnego szpiku i mózgu. Stwierdzono także liczne ślady opiekania i wygładzania kości, co wskazuje z kolei na prawdopodobne ich gotowanie w naczyniach. W samych naczyniach ceramicznych  oraz w zachowanych odchodach ludzkich znaleziono także ślady mioglobiny człowieka (białka obecnego w sercu i mięśniach szkieletowych).

Należy jednak podkreślić, że przypadki ludożerstwa zdarzały się stosunkowo rzadko wśród Anasazi i na pewno nie mogą stanowić całościowego obrazu ich kultury, a jedynie jej fragment i jedną z wielu części składowych, świadcząc o jej złożoności.

 

Rolnicy i wytwórcy ceramiki

            Jak jednak wiadomo to nie ludzkie mięso, ale pokarm roślinny w postaci kukurydzy, dyni, fasoli i innych uprawianych tam roślin stanowiły podstawę wyżywienia ludności Anasazi. Rolnictwo uzupełniane było zbieractwem i myślistwem, ale to właśnie uprawa roli była podstawą gospodarki ludności tej kultury. Jednak podstawowe pytanie, jakie ciśnie się na usta, jest następujące: jak ówcześni ludzie radzili sobie z uprawą roli w tak trudnych przecież i dla współczesnego rolnictwa terenach i warunkach środowiskowych? Niewątpliwie rolnictwo na omawianym obszarze wymagało ciężkiej i  zorganizowanej pracy wielu ludzi i pewnych przekształceń terenu. Nie było zbyt dużego problemu z uprawami przy zbiornikach wodnych, jednak do uprawy roślin na dalej od nich położonych terenach należało budować kanały nawadniające, bo nie można było liczyć na regularne i częste opady w tym suchym i jałowym klimacie.

            Można wyróżnić dwa główne typy terenów rolniczych na Południowym Zachodzie: pierwszy to zalewowe doliny rzek i strumieni, gdzie występowały z reguły dość żyzne gleby, drugi natomiast to stoki wzniesień i gór, gdzie opadów co prawda było więcej, ale za to gleby mniej urodzajne.

Żeby poradzić sobie z tymi warunkami ówcześni ludzie budowali kanały irygacyjne, terasy i zapory na stokach. Datowanie najstarszych zbadanych kanałów irygacyjnych z tego regionu to około 130 rok n.e. Istnienie kanałów jest potwierdzone także w hiszpańskich źródłach pisanych. Baltazar de Obregon, pisał w 1565 roku o kanałach we wschodniej Sonorze, natomiast Antonio de Espejo, w swoim opisie pochodzącym z 1582 roku podaje, że Indianie z puebli w Nowym Meksyku uprawiają sezonowo kukurydzę, fasolę, tytoń i inne rośliny w obfitości, zależnej jednak od opadów deszczu, ale też od kanałów nawadniających ich pola. Kanały nawadniające znane są także z etnograficznych badań z XIX i XX wieku nad gospodarką plemion Hopi, Zuni i innych plemion Pueblo, które także wykorzystywały je do uprawy ziemi. Wiele bowiem z tych kanałów przetrwało i było eksploatowanych w czasach kontaktów z Europejczykami, inne zostały opuszczone wcześniej i ich ślady są oczywiście słabiej uchwytne w terenie.

Drugim typem terenu, na którym uprawiano rośliny były stoki wzniesień i gór, a właściwie tarasy uprawne zbudowane na stokach wzgórz, ale także na zboczach dolin rzecznych, a nawet większych kanałów nawadniających. Budowane były z kilku warstw kamieni i kawałków skał, które miały zatrzymywać ziemie i osady "zsuwające" się w dół; wykorzystywano ziemię ze stoku, ale także przynoszono ją specjalnie z terenów niżej położonych. Tarasy były jednak rzadziej stosowane niż kanały nawadniające.

 

       

                     

Przykłady ceramiki tradycji Anasazi i kultury Mimbres.

Poza ciężką pracą Anasazi mieli także czas na wykonywanie i zdobienie przepięknej ceramiki. Częstym motywem ornamentacyjnym są malowane czarnym kolorem na białym tle  wzory geometryczne, np. zygzaki, trójkąty. Typowe formy to misy i naczynia garnkowate i wazowate, dzbanki z jednym uchem i kubki, czasem  z otworem w uchu.

Występują także naczynia zoomorficzne, często w kształcie ptaków. W kolejnych fazach okresu Pueblo zwiększa się różnorodność form naczyń i ich dekoracji, wykonywanej m.in. z użyciem koloru czerwonego na pomarańczowym tle.

Widoczne są także wpływy tradycji Anasazi na inne kultury, jak np. na kulturę Mimbres, lokalnego odgałęzienia tradycji Mogollon. Widoczne jest to w ceramice Mimbres - częste były tu motywy przedstawiające połączone postacie zwierząt i ludzi, malowane kolorem czarnym lub czerwonym na białym tle. Innym motywem były postacie ludzi i zwierząt z elementami geometrycznymi wkomponowanymi w ich przedstawienia. Większość takiej ceramiki pochodzącej z grobów była dziurawiona, prawdopodobnie w celach rytualnych. Atrakcyjność tej ceramiki  dla współczesnych kolekcjonerów dzieł sztuki doprowadziła do splądrowania wielu stanowisk tradycji Mogollon i Anasazi.

Jak można więc określić Indian Anasazi? Czy byli oni ludożercami, wspaniałymi architektami, czy też tylko rolnikami, wytwarzającymi pięknie zdobioną ceramikę? Jak widać na kulturę składają się różne czynniki i trzeba dany lud, kulturę, czy plemię rozpatrywać z różnych stron. Badacz nie powinien skupiać się na jednym aspekcie, ale patrzeć całościowo, przez pryzmat wszystkich dostępnych informacji, aby możliwie wiernie zrekonstruować prehistoryczne kultury, szczególnie jeśli nie ma o nich informacji pisanych, lub są one bardzo skąpe. Wtedy np. Indianie Anasazi będą postrzegani nie tylko jako ludożercy, ale także jako wytrawni budowniczowie, zwykli ludzie uprawiający rolę i wytwórcy pięknie zdobionej ceramiki.

Literatura:

J.J. Brody, The Anasazi: Ancient Indian People of the American Southwest, New York, 1990.

D. Snow, E. Benson, M. Coe, Wielkie kultury świata - Ameryka prekolumbijska, Warszawa, 1997.

D.G. Pike, Anasazi: Ancient People of the Rock, New York, 1974.

J. Kanter, Survival Cannibalism or Sociopolitical Strategy?, [w:] Society for American Archaeology Annual Meeting, 1996.